Mestreechs. eus moojertaol

OETVERKOCH

Sinds oktoeaber 2001 is 't Limburgs en 't Mestreechs in 't bezónjer e stök drop veuroet gegange: de grammatica van 't Mestreechs van prof. dr. Flor Aarts is oet! 't Is d'n ieëste grammatica euver e Limburgs dae in det dialek zelf gesjreven is. Anger stökker euver grammatica zeen inne regel in 't Nederlands.

't Is 'n aantrèkkelik book óm te zeen gewore: dao steit 'n sjoean aquarel vanne Mestreechter Servaosbrök en ómgaeving oppe veurkantj, van Sjé Aarts-Postmes. Oppen achterkantj steit d'n autäör mit 'n foto, 'n laevesbesjrieving en 'n korte besjouwing euveren aard van 't werk. Flor Aarts bliek professor doctor Flor Aarts te zeen, dae ónger angere 15 jaor hoeaglieëraar inne Ingelse taalkunde gewaes is ane universiteit van Numwaege. Naodet hae in 1994 weer in Mestreech is kómme wone, is hae mit dit book euvere grammatica van 't Mestreechs begós.

't Book is veural bedoeldj veure Mestreechtenieëre die get mieë euver häör taal wille wete: det is de raeje dan ouch woróm det 't in 't Mestreechs gesjreve is. Det ouch angere väöl wils d'r van kónne höbbe, haope veer uch hie dudelik te make.

't Werk besteit oet drie deiler:

• 't Dialek vaan Mestreech';
• 't Prestiesj en de Vitaoliteit vaan 't Mestreechs';
• 'De Besjrijving vaan 't Mestreechs';
• 't Mestreechs verandert'

• 'De Mestreechse klinkers';
• 'De Mestreechse Twieklaanke en de combinaties vaan klinker + j en klinker + w';
• 'De Mestreechse Medeklinkers';
• 't Klaanksysteem vaan 't Mestreechs';
• 'Stoettoen, Sleiptoen, Klemtoen en Umlaut';
• 'De Spelling vaan 't Mestreechs';

De grammatica vaan 't Mestreechs' mit zès hoofstökker:

• 'Grammaticaol structuur';
• 'Werkwäörd';
• 'Lidwäörd en Zelfstandege Naomwäörd';
• ´Bijveugleke Naomwäörd en Bijwäörd';
• 'Veurnaomwäörd';
• 'Veurzètsels, Voogwäörd, Tèlwäörd en Tössewerpsels';

Daonao volg nag 'nen appendix mit ónger mieë 'n 'Lies vaan oonregelmaotege werkwäörd'.

Allein al es g'r dees aanhaolinge oet 't book laes, is de ieëste verdeenste van 't werk van Aarts dudelik: hae haet de grammaticaal terme veur 't Mestreechs óntworpe. Det is neet nieks. Terme wie 'twieklaank' of 'veurnaomwäörd' zeen vertalinge oet 't Nederlands in 't Mestreechs det zelf de samestèllendje stökker van die wäörd al haet: 'twie, klaank, veur, naom, wäörd'. Mer waat mót me doon mit 't Nederlands 'tussenwerpsel' es 't Mestreechs 't werkwaord 'werpe' van hoes oet neet kintj, waal 't waord 'tösse'? Aarts haet hieël verstenjige keuzes gemaak door dergelike wäörd vlak bie 't Nederlands te haje en gein nuuj vorme te gaon bedinke van 't type *tössesmietsel of *tössegoejsel. Daomit haet hae 't zien laezers die de terme oet 't Nederlands kinne, gemekkelik gemaak.

De structuur van 't book is oetgekiendj, net wie de verzorging d'rvan rösgaevendj en erg euverzichtelik is. Eder hoofstök begintj mit 'n korte aankondiging van waat volg. Daonao waert de stóf euverzichtelik gepresenteerd.

Me luues hie-in veur zie plezeer en haet ummer 't geveul det me door emes dae de stóf toet inne puntjes beheers (in modern Limburgs zaet me taenge zoea emes ' ich kan dao nieks aan doon - 'prof'!) dore döks tejje stóf haer kump. Tej? De meiste miense vinje grammatica noe eimaol tej. In dit book liek det allemaol mit te valle. Veer dinke det det veural kump dore röstige meneer van presentatie wobie gein historische oetstepkes gemaak waere. Aarts geit nörges de discussie mit vreuger sjrievers euver 't Mestreechs aan.

't Is neet meugelik ómme verdeenste van dit book gans oet te sjrieve. Veer pakke 'n deil kwesties droet en probere aan te gaeve waat dao-in de verdeenste van Aarts zeen.

In 2001 is in Provinciaal Staote nag dreuver gekaldj det 't Limburgs eine grammatica zów misse. Miense die det aanveure, wille hieël dök de beregeling zeen vanne buiging van bieveuglike naamwäörd. Mót me zègke: det wit hoes of det witte hoes. Mót 't zeen: ein gooj vrouw of ein goje vrouw? Wie langer wie mieë huuers se spraekers det witte hoes en ein goje vrouw zègke. Waat duit Aarts mit de kwestie vanne buiging? Guuef hae de regels daoveur? Is zien standjpuntj normerendj of desciptief? Op blz. 179-187 geit 't euver die buigingskwestie. De regels waere dao prima gegaeve. Ieës steit dao e sjema mit de verbuiging van 't waord diek en de beredenering daovan. Dan geit Aarts door (blz. 181): 'Op deze regel besteit ein oetzundering: de bijveugleke naomwäörd die oetgoon op 'nen twieklaank of op ein vaan de medeklinkers -f, -l, -m, -n, -ng, -r, -j en -w kriege gein -e es ze gevolg weure door e vrouwelek zelfstandeg naomwoord in 't inkelvoud en ouch neet veur e zelfstandeg naomwoord in 't miervoud. In dees gevalle wiek 't Mestreechs aof vaan 't Nederlands, boe d'n oetgaank -e wél nudeg is. Dao steit 't dan!

Laot die beregeling veur 't Mestreechs net dezelfdje zeen wie veur 't Moferts en 't Remunjs! Ich dink det die veur 't gans Limburgs zoea is. Dao is éín klein mankement: mit de -f zitj 't e bietje anges es wie Aarts besjrief. In 't Mestreechs (wie in 't Moferts en 't Remunjs) zaet me ein laffe vrouw (mit excuses veur 't veurbeeldj). Volges de regels van Aarts zów det *ein laf vrouw en *laf vrouwe mótte zeen: det is neet zoea. Neet alle bieveuglike naamwäörd die op -f eindige, volge dae door Aarts geformuleerdje regel. Det zeen allein die bieveuglike naamwäörd die bie verlinging -v kriege: sjeif, leef, groof, braaf. Mer es die -f ein -f- blief bie verlinging (laf, suf, duf, muf es det al Mestreechter wäörd zeen), kump de buigings-e waal. Det gebeurt ouch es de stumhöbbendjheid (want dao drejtj 't óm) op 'n anger meneer trökkump: beleef kump es beleefde veur bie e vrouwelik zn.: 'n beleefde vrouw. Det doon ouch wäörd wie verleef, beleef, verloof.

Ouch veur -s- en -ch (die dök es -g- gesjreve waert) gelje die buigingsregels regels. Es de -s verbaoge veurkump es -z-, en es de -ch verbaoge veurkump es (stumhöbbendje) -g- blief de buigings-e weg. Es de -s en de -ch stumloos blieve, kump de -e d'r bie. Veurbeeldje (allein veur vrouwelike zn's): die wies / rechse / frisse vrouw. Veer huuere väöl Mestreechtenieëre res zègke wo vreuger rechs klónk: dan is de buiging natuurlik ouch dao: ein resse vrouw.

Veurbeeldje mit -ch zeen: die lieg / hoeg vrouw. Ei veurbeeldj van -ch die stumloos blief, vinje v'r zoea gaw neet: veer misse 't retrograde waordebook... Ein akelege vrouw is gei good veurbeeldj: 't geit óm bieveuglike naamwäörd wovan 't veurnaamste accent in 't gróndjwaord neet gevolg waert door lettergrepe mit minder accent, wie in akeleg.

Zoea ingewikkeldj wie det hie besjreve is, kump det in 't book van Aarts nörges veur. Veer beseffe waat det veur 'n verdeenste is.

Aarts guuef op blz. 182 't sjema van bieveuglike naamwäörd die in drie versjillendje vorme veurkómme. Det is spekske veur 't bekske vanne Mestreechter lieërare die 't naamwaordelik deil van 't gezègdje mótte oetligke inne klas (in atheneum of gymnasium). Hie staon de veurbeeldje bie-ein. 'nen Henjige lieëraar of lieërares kan hie mit vormversjil bieveuglik gebroek en gebroek es naamwaordlik deil van 't gezèkdje vinje.

De besjrieving van buigingsvorme is zuver descriptief. Geinen eine kieër kump 't waord 'mót' drin veur. D'n toean van sjrieve is gaaroet neet belieërendj. Det gultj ouch veure res van 't book, en dus ouch veure besjrieving van 't meervoud van zelfstandige naamwäord in subparagrafe van 13.3, blz. 169-175 in 't bezónjer. *Däög veur daog (ein ergernis veur väöl Mestreechtenieëre) kump neet veur in zie verhaol. 't Meervoud van daag is daog.

De spelling is 'n anger tieër Limburgs chapiter. Paragraaf 10.5 (blz. 199-126) straoltj euverzich oet. In drie advieze die ein veur ein gevolg waere door 'n deil regels, waert de spelling van 't Mestreechs oetgelag. De rangorde van die advieze is neet toevallig. 't Gans stök begintj mit dit 'Advies 1' (blz. 119): 'Sleet zoeväöl meugelek aon bij de spelling vaan 't Nederlands (wee neet kin spelle in 't Nederlands zal ouch neet liere spelle in 't Mestreechs)'. Waat ein gerösstèlling tösse die häökskes veure miense die zich zoea ergere aan slech gespeldj Limburgs...

De hoofstökker 1-4 zeen gesjreve veur degene die waal geïnteresseerdj zeen in 't Mestreechs meh neet in detail. Allein al hieveur is dit book get sjoeans. Wo vinjs se zoeaget wie de paragraaf 'De besjrijving vaan dialekte'.

E klei detail det ich neet zoea waardeer, is de Ingelse gewuuendje óm in titels en inhaadsopgaves mit hooflètters te struie op plaatse wo det inne spelling van 't Nederlands en ouch van 't Mestreechs óngebroekelik is. Inne inhaadsopgave hiebaove is det al te zeen. Ouch steit op 'n inkel plaats waal èns 'n döbbel -ee- of -oo- op 't inj vanne lèttergreep es dao zoea wied veer zeen gein raeje veur is (moojertaol).

Flor Aarts haet Mestreech en gans Limburg e stök rieker gemaak. 't Is e werk det ederein dae get mit 't Limburgs op haet geregeldj oet de bokekas zal trèkke. Alle waardering daoveur!

Flor Aarts, mestreechs. eus moojertaol, 'n besjrijving vaan 't dialek vaan Mestreech, Veldeke-krink Mestreech 2001, ISBN 90-800974-9-7, Pries euro 22,80

In d 'r vurrieje nommer van Veldeke hauw d'r uvvertiepper van 't sjtuk oes Mastrich inne feëler jemaad in d'r titel. Nuus vuur ónjóds en 't betste. (P.W.)

OETVERKOCH

Pierre Bakkes
8-3-2002