De spelling
In 't algemein gelje de spellingsregels van de Veldeke-spelling väör de Limburgse dialekte oet 2003.
Dees kèntj g’r vènje ónger www.limburgsedialecten.nl (ónger de knop: “Limburgs sjrieve”. De specifieke teikes väör Ech zeen dao ouch apaart vermeldj.)
Verder staon die natuurlik ouch in ’t Brónsgreun Beukske. Dao-in staon ouch: de klanke die anges zeen in Ech, Zöstere of De Boesj.
Inne meiste wäörd klinke de dialekte van Ech, Zöstere en Käöningsbos ’t zelfdje. Mer op ènkel plaatse versjèlle die ouch vanein. Die versjèlle zeen klein, mer inne ouge en oare vanne taalgebroekers zeen die flink groat. In dit beukske geit ’t allein ómme versjèlle: anger klanke vraoge óm anger teikens en dao geit ’t hie óm. Hie waere allein de väörnaamste versjèlle behanjeldj.
In alle dialekgebiede in alle tale kómme van dit saort klein versjèlle väör: dènk dus neet det weer get gans apaarts höbbe, inne gemèndje Ech-Zöstere.
1. sn- sm- sl- sp- st- spr- str- zw of sjn- sjm- sjl- sjp- sjt- sjpr- sjtr- zjw
a. Op Sint Joas, in Ech, Pej, Detere en Roostere kómme van vreugerhaer de vorme zónger -j-, dus ’n zuver -s-, väör.
b. Oppe Deelgaard, oppe Bós, in Zöstere en oppe Nuujstadt kómme de vorme mit -j-, dus ’n gemouilleerdje -sj-, väör.
Väörbeeldje van dees ‘grens’ die inne taalkunde ‘De Panninger linie’ hètj:
a. snieje, slaop, spele, stevel, straeve, zweit;
b. sjnieje, sjlaop, sjpele, sjtevel, sjtraeve, zjweit.
2. -s op ‘t ènj van bepaoldje wäörd of -sj (fris of frisj, wasse of wasje)
a. Op Sint Joas, in Ech en Pej kömp -s väör aan ’t ènj van bepaoldje wäörd
b. Oppe Deelgaard, oppe Bós, in Zöstere, Detere, Roostere en oppe Nuujstadt kömp -sj väör.
Väörbeeldje van dees ‘grens’ die inne taalkunde ‘fles-flesj-linie’ hètj:
a. fris, vals, fles, mös, wasse;
b. frisj, valsj, flesj, mösj, wasje / wesje.
3. ’t achtervoegsel vanne verleje tied: -dje taengenäöver -de
a. In Ech, Pej en op Sint Joas is ’t achtervoegsel vanne verleje tied bie regelmaotige werkwäörd altied -dje.
b. Oppe Deelgaard, oppe Bós, in Zöstere, Detere, Roostere is det -de.
Väörbeeldje van dees ‘grens’:
a. pakdje, witdje, mèndje, soesdje, huuerdje, höfdje;
b. pakde, witde, mènde, soesde, heuërde, höfde.
4. ‘aod’ kömp same mit ‘awd’ väör, taengenäöver allein mer ‘awd’
a. In Ech, Pej en op Sint Joas kómme vorme van ‘aod’ väör naeve vorme van ‘awd’. Det is ouch zoa väör vorme van ‘kaod’ en ‘kawd’. Die vorme moogs se neet doorein goaje: dao zeen fien taalkundige regels väör.
b. Oppe Deelgaard, oppe Bós, in Zöstere, Detere, Roostere en oppe Nuujstadt kómme allein mer vorme väör van ‘awd’.
Väörbeeldje van dees ‘grens’:
a. aoj hoezer zeen awd; kaoj veut zeen kawd;
b. aw hoezer zeen awd; kaw veut zeen kawd.
5. ‘bein’, ‘boum’, ‘luip’ taengenäöver ‘been’, ‘boom’, ‘leup’
Oppe Bós waere hieël get wäörd oetgespraoke mit ‘nen einklank die in die anger dialekte ‘ne twieëklank höbbe. Hie kómme väörbeeldje per geval.
a. -ei- taengenäöver -ee-
Op die anger plaatse: bein, allein, s(j)tein, eik, weik;
Oppe Bós: been, alleen, sjteen, eek, week.
b. -ou- taengenäöver -oo-
Op die anger plaatse: boum, hout, s(j)toum, s(j)out s(j)tout;
Oppe Bós: boom, hoot, sjtoom, sjoot, sjtoot.
c. -ui- taengenäöver -eu-
Op die anger plaatse: s(j)truipe, huipke, tuike, muil, tuit;
Oppe Bós: sjtreupe, heupke, teuke, meul, teut.
6. Bósser twieëklanke -ieë-, -uue-, -aoë-, -eë- wo die angere -ee-, -eu-/-äö-, -ao-, -ae- höbbe (in principe!)
Oppe Bós kómme väöl mieë twieëklanke väör es in die anger dialekte. Hie volge väörbeeldje van die twieëklanke dao.
a. -ieë- taengenäöver -ee-
Oppe Bós: gesjtrieëke, geblieëke, zieëve;
Op die anger plaatse: ges(j)treke, gebleke, zeve.
b. -uue- taegenäöver -eu-/-äö-
Oppe Bós: luuege, kuuetel, nuuege;
Op die anger plaatse: läöge/leuge, käötel/keutel, neuge/nege.
c. -aoë- taengenäöver -ao-
Oppe Bós: laoëte, kaoëke, sjlaoëp, maoët;
Op die anger plaatse: laote, kaoke, s(j)laop, maot.
d. -eë- taengenäöver -ae-
Oppe Bós: leëke, meëte, gegeëve, leëg;
Op die anger plaatse: laeke, maete, gegaeve, laeg.
7. Zitterse diftongering: ‘veil, goud, vuile’ taengenäöver ‘veel, good, veule’
Bie Zitterse diftongering versjiene twieëklanke opplaatse wo in die anger dialekte einklanke väörkómme.
a. De Zitterse diftongering mit -ei-, -ou- en -ui- kömp allein oppe Nuujstadt gans systematisch väör. Oppe Boum (‘Spaanshuisken’) kömp die allein mer väör inne wäörd ‘beir, veir, deir’;
b. die anger dialekte (boete natuurlik de Nuujstadt) höbbe -ee-, -oo- en -eu-.
Väörbeeldje van dees ‘grens’:
a. veil, deif, beir, veir, deir, goud, moud, sjtouf, vuile, vuil;
b. veel, deef, beer, veer, deer, good, mood, s(j)toof, veule, veul.
8. Väör / däör / käöke naeve veur / deur / keuke en vuuer / duuer / kuueke.
De reeks väör enz. kömtj väör in Ech, Pej en Sint Joas. Oppe Brachterzie, ’t deil van St.Joas det vreuger gemèndje Brach huuerdje kome mieë -eu- vorme väör. Dao kaltj m’n van: väöre veurdäör en van keuke.
De reeks veur enz. kömtj väöl väör oppe Deelgaard en in Zöstere.
De reeks vuuer enz. kömtj allein väör in stökke van Käöningsbos.
9. Det / ker / ter / hert naast dat / kar / tar / hart.
’n Aantal klein wäördjes haef in noordelike dialekte ’n korte -e- en in
dialekte in ’t zuide ’n korte -a-.
De grens liktj, zao liektj ‘t, väör eder waord anges.
Det naeve dat.
a. In de dialekte van Ech en Zöstere kömtj dat neet väör, mer in ’t Zitters waal. ’t Is ein van de weinige versjille tösse Zitterd en Nuujstadt.
b. In Nuujstadt, Zöstere, Deetere, Roostere en Käöningsbos gebroektj m’n det, mer daonaeve kaltj m’n van: kar, tar, hart.
c. Oppe Deelgaard, Sint Joas, Ech en Pej gebroektj m’n allein de wäörd mit -e-: det / ker enz.